Denksporen

Cognitieve dissonantie is een psychologische term voor de onaangename spanning die ontstaat bij het kennisnemen van feiten of opvattingen die strijdig zijn met een eigen overtuiging of mening, of bij gedrag dat strijdig is met de eigen overtuiging, waarden en normen. Het gaat met andere woorden om de waarneming van onverenigbaarheid tussen twee cognities, waarbij het woord cognitie kan slaan op kennis, houding, emotie, geloof of gedrag. Met deze intro komen we tot onze manier van denken en de sociaal culturele context waarbinnen we leven, het volgen van een non-conform denkspoor kan daarentegen leiden tot heel andere inzichten. Ook hier geen nieuws onder de zon, een volgende benchmark vinden we in het werk van Gaston Bachelard.

Alledaags

Gaston Bachelard stelde dat de geschiedenis van de wetenschap gekenmerkt wordt door een confrontatie met epistemologische obstakels die de vooruitgang van het denken verhinderen. Deze worden niet opgeworpen door de complexiteit van de wereld of de beperkingen van de mens, maar door de manier waarop wordt gedacht. Voor Bachelard werd wetenschappelijkheid dan ook gekenmerkt door een epistemologische breuk met het alledaagse denken. Met de economische crisis indachtig kunnen we een aantal concreet operationele suggesties doen die de stellingen van Bachelard bekrachtigen, het exploreren van verschillende denksporen biedt ons veel meer opties waarin we een consensus dienen te vinden. Tegelijk zal duidelijk worden hoe een gegeven systeemconfiguratie leidt tot de geopperde epistemologische obstakels, dit zijn ingeburgerde overtuigingen die verzaken aan elementaire (economische) logica.

Concreet

Het verzaken aan elementaire logica leidt tot scheeftrekkingen die een heldere kijk vertroebelen, zelfs in die mate dat een situatie als ‘tragisch absurd’ gezien kan worden. De stelling ‘het zit in kleine dingen’ is hierop van toepassing, veel vaker staan we hier niet bij stil zodat perverse effecten – eerder onbewust – in stand gehouden worden. Op deze effecten reageren we vaak (te) emotioneel, dit eerder vanuit een buikgevoel dan dat we er technisch de vinger op kunnen leggen. Op deze manier blijven we onderhevig aan dogmatische stellingen die een zware sociale impact kunnen hebben, hiermee de vermeende tragische absurditeit bekrachtigend. Een en ander wordt helder wanneer we het alledaagse denken verlaten, de Financiële Relativiteitstheorie fungeert hierin als een katalysator. Ter dialoog onderstaande oriëntatie, het weerspiegelt een denkproces waarin een aantal onbewuste belemmeringen werden opgenomen.

Creatieve destructie

Sociale innovatie betekent in grote mate creatieve destructie, dit komt over als de bevrijding van tal van overtolligheden die binnen het hedendaagse paradigma als normaal gezien worden. Dit komt simultaan met het doorzien en (h)erkennen van onbewuste belemmeringen, een zaak van bewustwording die leidt tot een cascade aan gevolgtrekkingen. Wanneer we deze obstakels (h)erkennen dan ontstaat een schril contrast tussen de twee denkkaders, zelfs in die mate dat ze – omwille van de onvergelijkbaarheid – nog amper communicatie toelaten. En dit is geen kwestie van deze of gene ideologie maar berustend op logica of het pragmatische concept van waarheid, iets is ‘waar’ als het onze belangen dient, iets is ‘onwaar’ als het onze belangen niet dient.

Motivatie

Woorden en verklarende schema’s krijgen pas betekenis als er ook de motivatie gevonden wordt om ze diepgaander te beschouwen, in het andere geval blijft het bij ‘ongekend is onbemind’. Tijdens dit proces spelen tal van psychologische fenomenen hun spel, ze bevestigen de theorie maar kunnen ook – net omwille daarvan – als spelbrekers gezien worden. Deze paradox is als een te ontwarren knoop opdat we ons kunnen bevrijden van het onderliggende dogma, garantie op succes wordt echter niet geboden. Een beschrijving van dit moeizame proces vinden we terug in de vakliteratuur, dit onder de noemer ‘psychologie van paradigmaverschuivingen‘. Finaal wordt het mogelijk om onze samenleving een ‘facelift’ te geven, hiermee zeggend dat een ethische upgrade ook zal leiden tot een aangepaste modus operandi, een kwestie van normen, waarden en respect jegens het leven.